# Afhankelijkheid

Source: https://synapse-lifestyle.com/nl/reference-guide/afhankelijkheid

## Roken

Afhankelijkheid heeft een grote impact op zowel de individuele gezondheid als de samenleving[1], en internationale richtlijnen erkennen verslaving als een aandoening die zowel het fysieke als het psychosociale functioneren aantast[2]. Nicotine wordt gebruikt via sigaretten, e-sigaretten, sigaren, snus, kauwtabak en waterpijp. Al deze vormen leiden tot verslaving, en vooral de rookbare vormen brengen ernstige gezondheidsrisico's mee[3]. Tabaksgebruik verhoogt de bloeddruk en beschadigt de bloedvaten, verzwakt het immuunsysteem, verhoogt het risico op orgaanschade en diverse kankers en tast cognitieve functies aan. Genetische studies (Mendeliaanse randomisatie) bevestigen dat het om oorzaak en gevolg gaat. De schade komt vooral van de verbrandingsproducten; nicotine zelf is de verslavende motor[3, 4].

Rookstop is een van de meest effectieve manieren om de fysieke en mentale gezondheid te verbeteren. Wie stopt vóór 45 jaar vermijdt ongeveer 90 % van de extra sterfte door roken, wie stopt vóór 65 jaar ongeveer twee derde, en de winst is al na enkele jaren meetbaar[5, 6].

#### Richtlijnen

Voor tabak bestaat geen veilige gebruiksnorm: het doel is stoppen. Een kort gesprek met de arts heeft een bewezen, zij het bescheiden, positief effect op middelengebruik[7].

#### Hoe Synapse dit beoordeelt

Synapse brengt elke vorm van nicotine terug tot één vergelijkbare maat, getoond als sigaretten per dag, rekening houdend met de gemiddelde nicotine-inname en met de kankerverwekkende belasting per product. Die omrekening is een eigen inschatting (expert-opinie): een gevalideerde equivalentie tussen producten bestaat niet. Elk regelmatig gebruik, ook wekelijks of occasioneel, houdt de score onder optimaal. Voor de klinische duiding geldt de gangbare indeling: licht (minder dan 10), matig (10 tot 19) en zwaar (20 of meer sigaretten per dag).

De historische rookbelasting drukt Synapse uit in pakjaren (pakjes per dag maal het aantal jaren gerookt)[8]. Bij ex-rokers houdt Synapse rekening met de leeftijd waarop iemand stopte, zodat wie langer en intensiever rookte een hogere belasting behoudt dan wie tijdig stopte; dat steunt op de gepubliceerde winst van stoppen per leeftijd[5, 6]. Bij deze rijen toont Synapse geen referentiewaarde: het doel is nul.

## Alcohol

Overmatig alcoholgebruik gaat samen met een verhoogd risico op cardiovasculaire, metabole en neurodegeneratieve ziekten, kanker en vervroegde sterfte[9, 10]. Mogelijke gunstige effecten van matige consumptie wegen niet op tegen de nadelen[11]; een grote meta-analyse vond geen beschermend effect van weinig drinken op de sterfte[10].

#### Richtlijnen

Recente richtlijnen benadrukken dat er geen veilig consumptieniveau bestaat[12]. De Hoge Gezondheidsraad adviseert maximaal 10 standaardglazen per week[13, 14]; dat is een plafond, geen streefwaarde. Bingedrinken is het drinken van meer dan vijf (mannen) of vier (vrouwen) glazen bij één gelegenheid. Korte interventies door de arts hebben een bewezen, zij het bescheiden, effect, het duidelijkst voor alcohol[7].

#### Hoe Synapse dit beoordeelt

Synapse gebruikt een vragenset op basis van de AUDIT-C[15]: drinkfrequentie, aantal standaardglazen per week (met strengere drempels voor vrouwen) en de frequentie van bingedrinken. De tweede vraag is aangepast van een dagelijkse naar een wekelijkse frequentie om aan te sluiten op de Belgische aanbeveling. Door die aanpassing gelden de gepubliceerde afkappunten en testkenmerken van de originele AUDIT-C niet onverkort: Synapse gebruikt het instrument als interne risicoscore, niet als gevalideerde screening.

| Onderdeel | Referentie |
| --- | --- |
| Alcohol | ≤ 2 glazen per week |

## Drugs

Alcohol- en drugsgebruik behoren wereldwijd tot de grote oorzaken van ziektelast[1]. Recente cijfers wijzen op een toename van het gebruik en de beschikbaarheid van illegale drugs, wereldwijd en in Europa[16, 17]. Dat heeft een grote impact op de fysieke en mentale gezondheid; drugsmisbruik gaat over de hele levensloop samen met een hogere sterfte[18, 19].

#### Richtlijnen

Voor illegale drugs bestaat geen veilige gebruiksnorm. Een kort gesprek met de arts heeft een bewezen, zij het bescheiden, effect op middelengebruik[7].

#### Hoe Synapse dit beoordeelt

Synapse beoordeelt zowel soft- als harddrugsgebruik en neemt ook het overmatige gebruik van pijnstillers en slaapmedicatie mee, om een completer beeld van mogelijke problematiek te vormen. Harddrugs wegen zwaarder dan softdrugs, en elk gebruik houdt de score onder optimaal. Wie aangeeft hier liever niet op te antwoorden, krijgt geen score voor dit onderdeel. Bij deze rijen toont Synapse geen referentiewaarde.

## Schermtijd

Overmatige schermtijd brengt risico's mee zoals minder lichaamsbeweging en meer zitten[20], een grotere kans op metabole ontregeling en overgewicht[21], en mogelijk meer depressieve klachten[22]. De literatuur betreft grotendeels adolescenten en televisiegebonden zitgedrag; voor volwassenen zijn vooral het metabole verband en het effect van schermgebruik in de avond op de slaap goed onderbouwd[23, 24].

#### Richtlijnen

Voor volwassenen bestaat geen externe richtlijn met een maximum aantal uren schermtijd.

#### Hoe Synapse dit beoordeelt

Synapse beoordeelt niet alleen de totale duur (sociale media, tv en games samen) maar ook het gebruik vlak voor het slapengaan. Synapse weegt beide mee. De indeling in uren is een eigen indeling van Synapse, geen externe richtlijn. Bij deze rijen toont Synapse geen referentiewaarde.

## Koffie

Cafeïne blokkeert de adenosinereceptoren A1 en A2A en remt zo de opbouw van slaapdruk; de halfwaardetijd bedraagt gemiddeld 2,5 tot 4,5 uur, maar varieert sterk met het CYP1A2-genotype, roken, orale anticonceptie en zwangerschap. De polyfenolen in koffie, ook in cafeïnevrije koffie, verbeteren de insulinegevoeligheid en beschermen de lever[25].

Grote overzichtsstudies tonen dat matige koffiedrinkers (ongeveer 2 tot 4 koppen per dag) mogelijk profiteren van een lager risico op diverse aandoeningen en een lagere sterftekans[26, 27]. De umbrella review van Poole toont een U-vormig verband met het grootste voordeel rond 3 tot 4 koppen per dag[26]. Overmatige of late inname kan leiden tot slapeloosheid, hartkloppingen, migraine en gewenning[28, 29]. De in sommige meta-analyses gerapporteerde associatie met longkanker[28] berust vermoedelijk grotendeels op verstrengeling met roken en wordt bij nooit-rokers niet teruggevonden.

#### Richtlijnen

EFSA beschouwt tot 400 mg cafeïne per dag als veilig voor gezonde volwassenen, en 200 mg per dag tijdens de zwangerschap[25].

#### Hoe Synapse dit beoordeelt

Synapse beoordeelt zowel de dagelijkse hoeveelheid als koffie na 15 uur, gezien de negatieve invloed daarvan op de slaapkwaliteit[29]. Synapse weegt beide mee. Cafeïnevrije koffie telt niet mee in de hoeveelheid.

| Onderdeel | Referentie |
| --- | --- |
| Koffie | ≤ 4 tasjes per dag |

#### Cafeïne en slaap

Cafeïne verkort de totale slaaptijd met ongeveer 45 minuten en de diepe slaap met ongeveer 11 minuten; een koffie moet ongeveer 9 uur voor bedtijd gedronken worden om dat slaapverlies te vermijden[29]. Ongefilterde koffie verhoogt via cafestol het LDL-cholesterol[25].

## Frisdrank

Gesuikerde dranken (frisdrank, sport- en energiedranken, gezoete melk- en vruchtendranken) leveren energie zonder noemenswaardige micronutriënten. Vloeibare suiker verzadigt slecht: de energie wordt bij volgende maaltijden nauwelijks gecompenseerd. De fructose wordt bij de eerste doorgang in de lever gemetaboliseerd, drijft de novo lipogenese aan en verhoogt urinezuur, met een atherogene dyslipidemie, viscerale vetstapeling en leververvetting als gevolg, ook onafhankelijk van het gewicht[30].

Meta-analyses tonen een consistent dosis-responsverband met hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en obesitas[30, 31, 32]. Per dagelijkse portie stijgt het risico op coronair hartlijden met ongeveer 17 %[33], en per 250 ml per dag het risico op diabetes type 2 met ongeveer 19 % en op obesitas met ongeveer 12 %[31]. Bij twee of meer porties per dag ligt de cardiovasculaire sterfte ongeveer 31 % hoger[34].

#### Richtlijnen

Richtlijnen adviseren de inname zo laag mogelijk te houden, met water als standaarddrank. Een umbrella review over suikerconsumptie adviseert minder dan één suikerhoudende drank per week[35]. Bij het lezen van etiketten geldt minder dan 5 g suiker per 100 ml als richtpunt. In België ligt de gemiddelde consumptie rond 130 g per dag over de hele bevolking en rond 200 g per dag bij adolescenten[36].

#### Hoe Synapse dit beoordeelt

Synapse bevraagt hoe vaak frisdrank, vruchtensap, sport- en energiedranken en light-varianten gedronken worden, en houdt rekening met het soort drank. Vruchtensap deelt de vrije fructose en de glykemische belasting van frisdrank en telt daarom mee. De indeling is een eigen indeling van Synapse.

#### Light, zero en energiedranken

Zoetstofdranken bevatten geen suiker en zijn in dat opzicht beter dan de gesuikerde variant, maar bij een hoge inname gaan ook zij samen met een hogere sterfte[34]. Ze zijn een afbouwstap, geen eindpunt. Energiedranken bevatten evenveel suiker als frisdrank, plus per blikje zoveel cafeïne als een tot twee koppen koffie.

Ontwikkeld en getoetst met de [medische adviesraad](https://synapse-lifestyle.com/nl/advisory-board) van Synapse.

## Referenties

1. GBD 2016 Alcohol and Drug Use Collaborators. The global burden of disease attributable to alcohol and drug use in 195 countries and territories, 1990–2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. Lancet Psychiatry 5, 987–1012 (2018). https://doi.org/10.1016/S2215-0366(18)30337-7
2. Heilig, M. et al. Addiction as a brain disease revised: why it still matters, and the need for consilience. Neuropsychopharmacology 46, 1715–1723 (2021). https://doi.org/10.1038/s41386-020-00950-y
3. Mishra, A. et al. Harmful effects of nicotine. Indian J Med Paediatr Oncol 36, 24–31 (2015). https://doi.org/10.4103/0971-5851.151771
4. Larsson, S. C. et al. Appraising the causal role of smoking in multiple diseases: a systematic review and meta-analysis of Mendelian randomization studies. EBioMedicine 82, 104154 (2022). https://doi.org/10.1016/j.ebiom.2022.104154
5. Thomson, B. et al. Association between smoking, smoking cessation, and mortality by race, ethnicity, and sex among US adults. JAMA Netw Open 5, e2231480 (2022). https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2022.31480
6. Cho, E. R. et al. Smoking cessation and short- and longer-term mortality. NEJM Evid 3, EVIDoa2300272 (2024). https://doi.org/10.1056/EVIDoa2300272
7. Tanner-Smith, E. E. et al. Effects of brief substance use interventions delivered in general medical settings: a systematic review and meta-analysis. Addiction 117, 877–889 (2022). https://doi.org/10.1111/add.15674
8. Zhu, D. et al. Association of smoking and smoking cessation with overall and cause-specific mortality. Am J Prev Med 60, 504–512 (2021). https://doi.org/10.1016/j.amepre.2020.11.003
9. Zhong, L. et al. Alcohol and health outcomes: an umbrella review of meta-analyses based on prospective cohort studies. Front Public Health 10, 859947 (2022). https://doi.org/10.3389/fpubh.2022.859947
10. Zhao, J. et al. Association between daily alcohol intake and risk of all-cause mortality: a systematic review and meta-analyses. JAMA Netw Open 6, e236185 (2023). https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2023.6185
11. Burton, R. et al. No level of alcohol consumption improves health. Lancet 392, 987–988 (2018). https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31571-X
12. Department of Health. UK Chief Medical Officers' low risk drinking guidelines (2016).
13. Hoge Gezondheidsraad. Risico's van alcoholgebruik. Advies nr. 9438 (2018).
14. De DrugLijn. Hoeveel alcohol is schadelijk? druglijn.be (geraadpleegd 2 september 2026).
15. Bush, K. et al. The AUDIT alcohol consumption questions (AUDIT-C): an effective brief screening test for problem drinking. Arch Intern Med 158, 1789–1795 (1998). https://doi.org/10.1001/archinte.158.16.1789
16. European Union Drugs Agency (EMCDDA). European Drug Report 2024: trends and developments (2024).
17. United Nations Office on Drugs and Crime. World Drug Report 2024 (2024).
18. Kendler, K. S. et al. Drug abuse-associated mortality across the lifespan: a population-based longitudinal cohort and co-relative analysis. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 52, 877–886 (2017). https://doi.org/10.1007/s00127-017-1398-5
19. Nawi, A. M. et al. Risk and protective factors of drug abuse among adolescents: a systematic review. BMC Public Health 21, 2088 (2021). https://doi.org/10.1186/s12889-021-11906-2
20. LeBlanc, A. G. et al. The ubiquity of the screen: an overview of the risks and benefits of screen time in our modern world. Transl J Am Coll Sports Med 2, 104–113 (2017). https://doi.org/10.1249/TJX.0000000000000039
21. Haghjoo, P. et al. Screen time increases overweight and obesity risk among adolescents: a systematic review and dose-response meta-analysis. BMC Prim Care 23, 161 (2022). https://doi.org/10.1186/s12875-022-01761-4
22. Li, L. et al. Screen time and depression risk: a meta-analysis of cohort studies. Front Psychiatry 13, 1058572 (2022). https://doi.org/10.3389/fpsyt.2022.1058572
23. Vlaams Instituut Gezond Leven. Themapagina's schermgebruik en beweegadvies. gezondleven.be (geraadpleegd 2 september 2026).
24. Sciensano. Schermtijd bij volwassenen van 18 tot 64 jaar. Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022–2023 (2023).
25. van Dam, R. M. et al. Coffee, caffeine, and health. N Engl J Med 383, 369–378 (2020). https://doi.org/10.1056/NEJMra1816604
26. Poole, R. et al. Coffee consumption and health: umbrella review of meta-analyses of multiple health outcomes. BMJ 359, j5024 (2017). https://doi.org/10.1136/bmj.j5024
27. Kim, Y. et al. Coffee consumption and all-cause and cause-specific mortality: a meta-analysis by potential modifiers. Eur J Epidemiol 34, 731–752 (2019). https://doi.org/10.1007/s10654-019-00524-3
28. Jabbari, M. et al. A systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies on coffee consumption and risk of lung cancer. Sci Rep 14, 14991 (2024). https://doi.org/10.1038/s41598-024-62619-6
29. Gardiner, C. et al. The effect of caffeine on subsequent sleep: a systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev 69, 101764 (2023). https://doi.org/10.1016/j.smrv.2023.101764
30. Malik, V. S. et al. The role of sugar-sweetened beverages in the global epidemics of obesity and chronic diseases. Nat Rev Endocrinol 18, 205–218 (2022). https://doi.org/10.1038/s41574-021-00627-6
31. Qin, P. et al. Sugar and artificially sweetened beverages and risk of obesity, type 2 diabetes mellitus, hypertension, and all-cause mortality: a dose-response meta-analysis of prospective cohort studies. Eur J Epidemiol 35, 655–671 (2020). https://doi.org/10.1007/s10654-020-00655-y
32. Yin, J. et al. Intake of sugar-sweetened and low-calorie sweetened beverages and risk of cardiovascular disease: a meta-analysis and systematic review. Adv Nutr 12, 89–101 (2021). https://doi.org/10.1093/advances/nmaa084
33. Xi, B. et al. Sugar-sweetened beverages and risk of hypertension and CVD: a dose-response meta-analysis. Br J Nutr 113, 709–717 (2015). https://doi.org/10.1017/S0007114514004383
34. Malik, V. S. et al. Long-term consumption of sugar-sweetened and artificially sweetened beverages and risk of mortality in US adults. Circulation 139, 2113–2125 (2019). https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.118.037401
35. Huang, Y. et al. Dietary sugar consumption and health: umbrella review. BMJ 381, e071609 (2023). https://doi.org/10.1136/bmj-2022-071609
36. Sciensano. Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022–2023: consumptie van gesuikerde dranken (2023).